Vật liệu chống cháy thụ động: Bài học quốc tế và khoảng trống trong hậu kiểm

Tin tức - Sự kiện 12:16 - 13/11/2026

Nếu không có hướng dẫn kiểm tra chi tiết, khâu hậu kiểm vật liệu chống cháy thụ động sẽ dễ trở thành kiểm tra hình thức. Khi cháy xảy ra, người chịu hậu quả pháp lý đầu tiên thường là cán bộ đã ký biên bản kiểm tra.

Với các thay đổi theo Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP và Nghị định 347/2026/NĐ-CP, chủ đầu tư tự tổ chức nghiệm thu về phòng cháy, chữa cháy (PCCC) và tự chịu trách nhiệm về kết quả. Việc kiểm tra sau đó do cơ quan chuyên môn về xây dựng, Ủy ban nhân dân cấp xã, phường và lực lượng Công an thực hiện theo phân cấp. Chủ trương cắt giảm thủ tục là đúng. Nhưng phần khó kiểm tra nhất của an toàn cháy, tức vật liệu và cấu kiện ngăn cháy, chống cháy, giờ nằm trong tay những người ít được đào tạo về nó nhất.

Bài viết này giải thích vì sao vật liệu chống cháy thụ động quyết định số người sống sót trong một vụ cháy. Bài cũng tóm tắt các nước đã trả giá ra sao khi khâu kiểm soát vật liệu có lỗ hổng, và họ đã sửa hệ thống thế nào.

Bài viết thể hiện ý kiến riêng của MIVIKO

Phòng cháy thụ động: lớp bảo vệ vẫn làm việc khi mọi thứ khác đã hỏng

Trong vài phút đầu của một đám cháy, vật liệu là thứ quyết định lửa lan nhanh hay chậm, khói nhiều hay ít, và người bên trong còn bao nhiêu thời gian để thoát ra. An toàn cháy của một công trình dựa trên hai nhóm giải pháp bổ sung cho nhau:

Nhóm giải pháp	Gồm	Điều kiện để phát huy tác dụng
Chủ động	Báo cháy, chữa cháy tự động (sprinkler), hút khói, chống tụ khói…	Có điện, phát hiện đúng lúc, được bảo trì và kích hoạt đúng
Thụ động	Tường, sàn, cửa ngăn cháy; lớp bảo vệ kết cấu thép; chèn bịt lỗ xuyên; vật liệu hoàn thiện có cấp nguy hiểm cháy phù hợp	Được lắp đúng ngay từ đầu và giữ nguyên trong quá trình sử dụng

Giải pháp thụ động không cần điện, không cần người vận hành. Nó vẫn làm việc khi sprinkler chưa kịp phun, khi mất điện hay khi hệ thống báo cháy bị tắt. Đổi lại, nếu đã lắp sai thì nó cũng sai suốt đời công trình, và không có nút thử nào để phát hiện.

Bằng chứng rõ nhất đến từ vụ cháy hộp đêm The Station (bang Rhode Island, Mỹ, năm 2003), làm 100 người chết. Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Mỹ (NIST) đã dựng lại hiện trường và thử nghiệm. Mút xốp polyurethane không xử lý chống cháy ốp quanh sân khấu bén lửa trong vòng 10 giây khi gặp pháo sân khấu. Mẫu mút đã xử lý chống cháy không bắt lửa trong cùng điều kiện. Nhiệt độ và khí độc vượt ngưỡng sống sót chỉ sau khoảng 90 giây. Theo NIST, 95 trong 100 nạn nhân chết vì không kịp thoát ra.

Nguồn cháy không thể loại trừ hoàn toàn. Quản lý điện, lửa trần và hành vi sử dụng có thể làm giảm nguy cơ phát sinh cháy, nhưng không đưa được nguy cơ về không. Chập điện, thiết bị hỏng, pháo sân khấu, tàn thuốc lá hay phóng hỏa đều có thể xảy ra ở bất kỳ công trình nào. Điều công trình kiểm soát được là chuyện gì xảy ra sau khi lửa bén. Vì vậy, QCVN 06:2022/BXD quy định chi tiết giới hạn chịu lửa, ngăn cháy, chống cháy lan và cấp nguy hiểm cháy của vật liệu trên đường thoát nạn (Bảng B.8) và trong gian phòng chung (Bảng B.9).

Những vụ cháy thế giới đã dạy gì về vật liệu

Nhiều vụ cháy gây chết người nhiều nhất hai mươi năm qua có chung một kịch bản: nguồn lửa nhỏ, vật liệu hoàn thiện dễ cháy biến nó thành thảm họa trong vài phút. Khâu kiểm tra hoặc chứng nhận vật liệu đã hỏng trước đó rất lâu.

Vụ cháy	Người chết	Nguồn lửa	Vật liệu làm lửa lan	Khâu kiểm soát đã hỏng
Grenfell Tower, London, Anh, 2017	72	Tủ lạnh hỏng trong một căn hộ tầng 4	Tấm ốp nhôm composite lõi polyethylene, vật liệu cách nhiệt cháy được	Nhà sản xuất thao túng thử nghiệm; nhiều chính phủ biết nguy cơ nhưng không sửa hướng dẫn về tường ngoài
Colectiv, Bucharest, Romania, 2015	65	Pháo sân khấu	Mút xốp cách âm	Hai cán bộ thanh tra phòng cháy đã kiểm tra cơ sở nhưng không xử lý vi phạm; mỗi người lãnh 8 năm 8 tháng tù
Kiss, Santa Maria, Brazil, 2013	242	Pháo sân khấu	Mút cách âm trên trần, sinh khí độc	Viện công tố truy cứu trách nhiệm 4 sĩ quan cứu hỏa vì cấp phép hoạt động từ năm 2008 khi cơ sở chưa đáp ứng quy định PCCC
Lame Horse, Perm, Nga, 2009	156	Pháo lạnh	Xốp nhựa ốp trần	Hai thanh tra PCCC bị kết tội thiếu trách nhiệm; cựu trưởng thanh tra PCCC của vùng bị kết tội lạm quyền
The Station, Rhode Island, Mỹ, 2003	100	Pháo sân khấu	Mút polyurethane không xử lý chống cháy	NIST khuyến nghị quy chuẩn phải hướng dẫn cụ thể cách tổ chức kiểm tra và đào tạo thanh tra viên

Trong cả năm vụ, vật liệu nguy hiểm đã nằm sẵn đó, ngay trước mắt người kiểm tra, nhiều tháng hoặc nhiều năm trước khi cháy. Nó hoặc không được nhận ra là nguy hiểm, hoặc được chấp nhận qua giấy tờ. Ở ít nhất ba vụ, cán bộ kiểm tra hoặc cấp phép đã bị truy cứu trách nhiệm sau đó.

Vì sao không thể kiểm tra vật liệu chống cháy bằng mắt

Vật liệu đã xử lý chống cháy và vật liệu chưa xử lý thường trông giống hệt nhau. Chỉ có hồ sơ thử nghiệm đúng hệ và việc đối chiếu đúng cách mới phân biệt được. Có ba lý do khiến đây là việc khó với người không được đào tạo:

1. Cấp nguy hiểm cháy là thuộc tính của cả hệ, không của riêng một sản phẩm. Kết quả phụ thuộc vật liệu nền, chiều dày, lớp phủ, định mức và cách lắp đặt. Một báo cáo thử nghiệm chỉ có giá trị trong phạm vi đã thử. Ở Grenfell, nhà sản xuất tấm cách nhiệt Celotex đã thử sản phẩm cùng lớp ốp không cháy, nhưng báo cáo không nêu điều đó. Kết quả sau đó được dùng cho một hệ tường hoàn toàn khác.

2. Giấy tờ có thể sai hoặc bị làm giả. Ủy ban điều tra Grenfell kết luận có “sự gian dối có hệ thống” và “can thiệp cố ý vào hệ thống thử nghiệm” của các nhà sản xuất. Trong vụ cháy karaoke An Phú (Bình Dương, 2022), theo báo Tuổi Trẻ, một cán bộ ký biên bản nghiệm thu hệ thống PCCC mà không đến hiện trường. Một cán bộ khác lập ba biên bản kiểm tra giả sau khi cháy.

3. Hiệu quả có thể mất trong quá trình sử dụng. Rèm, thảm sau khi giặt; gỗ bị sơn chồng bằng vật liệu ngoài hệ đã thử; tấm ốp bị thay khi sửa chữa. Bộ hồ sơ đúng lúc nghiệm thu có thể không còn đúng khi hậu kiểm.

Châu Âu xử lý điểm khó này bằng quy định về đánh giá sản phẩm. Khi có một công đoạn sản xuất làm tăng cấp phản ứng với lửa, ví dụ bổ sung chất chống cháy, sản phẩm phải theo hệ thống đánh giá chặt nhất (hướng dẫn NB-CPD/06/234 về Quyết định 2001/596/EC). Người dùng cuối và cán bộ kiểm tra không thể tự phân biệt bằng mắt, nên châu Âu giao việc chứng nhận và giám sát nhà máy cho tổ chức được chỉ định.

Điều này có nghĩa là người hậu kiểm cần biết bốn việc: vị trí nào yêu cầu cấp nào, cách đọc phạm vi của một báo cáo thử nghiệm, cách đối chiếu vật liệu tại chỗ với báo cáo, và khi nào phải lấy mẫu thử lại. Không được hướng dẫn bốn việc này, họ chỉ có thể kiểm tra xem có giấy hay không.

Các nước đã sửa hệ thống kiểm soát như thế nào

Sau các vụ cháy lớn, những nước có hệ thống an toàn cháy phát triển không dừng ở việc truy cứu trách nhiệm cá nhân. Họ sửa ba thứ cùng lúc: hướng dẫn rõ hơn, người kiểm tra phải chứng minh năng lực, và sản phẩm phải được chứng nhận chặt hơn.

Nước	Sự cố thúc đẩy	Sửa quy định, hướng dẫn	Năng lực người kiểm tra	Kiểm soát vật liệu, sản phẩm
Anh	Grenfell, 2017	Báo cáo Hackitt (2018) kết luận hệ thống quy định “không còn phù hợp, tạo kẽ hở cho những ai muốn đi tắt”; Luật An toàn công trình 2022 (Building Safety Act) ra đời	Từ tháng 4/2024, thanh tra xây dựng phải đăng ký và qua đánh giá năng lực, đánh giá lại ít nhất 4 năm một lần; hành nghề khi chưa đăng ký là tội hình sự	Báo cáo Grenfell giai đoạn 2 (2024) đề nghị một cơ quan quản lý duy nhất cho ngành xây dựng và chứng nhận sản phẩm độc lập
Úc	Lacrosse, Melbourne, 2014	Báo cáo Building Confidence (2018) đưa ra 24 khuyến nghị; hồ sơ phê duyệt phải do người hành nghề đã đăng ký lập	Đăng ký 9 nhóm người hành nghề, trong đó có người kiểm định công trình và chuyên gia an toàn cháy; kiểm tra tại hiện trường ở các giai đoạn định trước	Xem xét chứng nhận bắt buộc cho sản phẩm xây dựng rủi ro cao
Mỹ	The Station, 2003	NIST khuyến nghị bắt buộc sprinkler cho mọi hộp đêm, kể cả cơ sở cũ, và bỏ ưu đãi cho công trình xây từ trước	Quy chuẩn phải hướng dẫn cách tổ chức chương trình kiểm tra hiệu quả và việc đào tạo người kiểm tra; địa phương phải có đủ thanh tra viên	Mút polyurethane không xử lý chống cháy phải nhận biết được rõ ràng và bị cấm làm vật liệu hoàn thiện

Cả ba nước đều coi năng lực của người kiểm tra là một phần của quy định an toàn, không phải chuyện tự học. Người kiểm tra có hướng dẫn rõ để làm theo, và có chuẩn năng lực để được đánh giá.

Thực tế ở Việt Nam: người hậu kiểm có nhiệm vụ nhưng chưa có công cụ

Từ năm 2026, khâu kiểm tra vật liệu chống cháy nằm ở chỗ yếu nhất của chuỗi bảo đảm an toàn. Theo Nghị định 347/2026/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 105/2025/NĐ-CP:

• Chủ đầu tư tổ chức nghiệm thu về PCCC, chịu trách nhiệm trước pháp luật về kết quả và khai báo trên Cơ sở dữ liệu về PCCC trước khi đưa công trình vào hoạt động.

• Ủy ban nhân dân cấp tỉnh phân công cơ quan chuyên môn về xây dựng kiểm tra các cơ sở thuộc Phụ lục II.

• Công an, cơ quan chuyên môn về xây dựng và Ủy ban nhân dân cấp xã, phường kiểm tra định kỳ theo phân cấp.

Trên thực tế, ở nhiều địa phương, người trực tiếp đi kiểm tra là cán bộ cấp xã, phường. Họ thường kiêm nhiều lĩnh vực và chưa được đào tạo về vật liệu chống cháy. Trong khi đó, QCVN 06:2022/BXD xác định cấp nguy hiểm cháy từ CV0 đến CV5 bằng nhiều chỉ tiêu thử nghiệm riêng. Yêu cầu lại thay đổi theo vị trí, nhóm nhà và việc có hệ thống chữa cháy tự động hay không. Bộ Xây dựng chưa ban hành hướng dẫn chi tiết về nội dung và cách kiểm tra vật liệu, cấu kiện ngăn cháy, chống cháy khi hậu kiểm.

Việc kiểm tra còn khó hơn vì một tình trạng tồn tại từ trước đến nay. Khi có đoàn kiểm tra, không ít cơ sở cất thảm, tháo hoặc che các vách ốp bằng mút xốp, MDF, ván ép (plywood) thông thường. Đây là những vật liệu dễ bắt cháy, cháy lan nhanh và sinh nhiều khói. Đoàn vừa đi, chúng được lắp lại, hoặc được giải thích là hạng mục bổ sung, không thuộc phạm vi đã nghiệm thu. Nếu không có hồ sơ hiện trạng ban đầu, như bảng kê vật liệu theo vị trí hay ảnh chụp lúc nghiệm thu, người kiểm tra gần như không có căn cứ để phát hiện hay xử lý.

Áp lực còn tăng vì Quyết định 1074/QĐ-BXD ngày 29/6/2026 yêu cầu các cơ sở thuộc diện áp dụng hoàn thành giải pháp kỹ thuật chậm nhất ngày 01/7/2028.

Rủi ro này thì vẫn đang hiện hữu. Trưa 5/11/2026, một dãy phòng học tạm dựng bằng tôn, ốp xốp của Trường THCS Kim Liên (Hà Nội) bị cháy, một học sinh tử vong (VnExpress). Chiều 8/11/2026, một quán karaoke khoảng 250 m² ở TP. Đồng Nai cháy lan nhanh, khói đen dày đặc (Dân trí). Nguyên nhân cả hai vụ đang được điều tra (thông tin đến ngày 8/11/2026).

Thiếu hướng dẫn, người kiểm tra thường chỉ còn ba cách làm: bỏ qua nội dung vật liệu, chỉ xem có giấy tờ hay không, hoặc kết luận theo cảm nhận. Cách nào cũng không bảo vệ được người sử dụng công trình, và cũng không bảo vệ được chính cán bộ đó.

Chuỗi bảo đảm an toàn vật liệu · 4 khâu

Ba khâu đầu đều có người chịu trách nhiệm về hồ sơ và thi công. Khâu thứ tư phải phát hiện sai sót của cả ba khâu trước nhưng chưa được trang bị hướng dẫn, và khi cháy xảy ra, việc điều tra lại bắt đầu từ biên bản của khâu này.

Khi cháy xảy ra, ai chịu trách nhiệm

Tiền lệ trong nước cho thấy: khi có thiệt hại về người, cán bộ quản lý ở cơ sở bị truy cứu trách nhiệm hình sự cùng với chủ công trình, dù họ không phải người gây ra đám cháy.

• Chung cư mini Khương Hạ (Hà Nội, 12/9/2023, 56 người chết). Theo báo VOV, đám cháy bắt đầu từ chập điện ở tầng 1. Chủ công trình bị truy tố về tội Vi phạm quy định về PCCC (Điều 313 Bộ luật Hình sự). Sáu cựu cán bộ phường Khương Đình và quận Thanh Xuân bị truy tố về tội Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng. Tại phiên tòa ngày 10/3/2025, một cựu Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường khai mình “vừa học vừa làm”. Ông thừa nhận chuyên môn còn hạn chế và cho rằng chỉ đạo của cấp trên còn chung chung.

• Karaoke An Phú (Bình Dương, 6/9/2022, 32 người chết). Ngày 30/10/2024, Tòa án nhân dân tỉnh Bình Dương tuyên chủ cơ sở 8 năm tù. Một cựu cán bộ Cảnh sát PCCC trực tiếp quản lý cơ sở này nhận 4 năm tù về tội Thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng. Bốn người khác bị kết án về tội Vi phạm quy định về PCCC.

Trong vụ Lacrosse ở Úc, Tòa án Dân sự và Hành chính bang Victoria (VCAT) năm 2019 buộc người kiểm định công trình chịu 33% khoản bồi thường 5,7 triệu đô la Úc. Lý do là người này đã chấp thuận tấm ốp nhôm lõi polyethylene cháy được. Thẩm phán gọi mỗi người hành nghề là “một mắt xích quan trọng trong chuỗi bảo đảm và tuân thủ” (K&L Gates).

Các vụ việc này có chung một hình mẫu. Chủ đầu tư làm sai, cán bộ kiểm tra không phát hiện hoặc không xử lý, và quy chuẩn chỉ tồn tại trên giấy. Khi cháy xảy ra, cơ quan điều tra sẽ xác định ai đã ký biên bản và người đó đã kiểm tra những gì.

Nếu không có hướng dẫn nói rõ cán bộ phải kiểm tra nội dung gì và bằng cách nào, thì không ai định nghĩa được thế nào là “kiểm tra đúng”. Khi đó, cán bộ rất khó chứng minh mình đã làm tròn nhiệm vụ, còn cơ quan tiến hành tố tụng cũng khó xác định đúng mức độ lỗi. Hướng dẫn chi tiết vạch ra ranh giới đó: làm đúng thì được bảo vệ, làm sai thì rõ sai ở đâu.

Hướng dẫn chi tiết cần có những gì

Một hướng dẫn hậu kiểm vật liệu dùng được ở cấp xã, phường cần trả lời bảy câu hỏi, theo đúng thứ tự cán bộ gặp tại hiện trường:

1. Kiểm tra ở đâu. Danh mục vị trí bắt buộc kiểm tra (đường thoát nạn, buồng thang bộ, gian phòng chung, phòng hát), cấp yêu cầu tương ứng theo Bảng B.8, B.9 và các trường hợp được giảm theo mục 3.5.10. Chủ đầu tư nộp sẵn bảng kê theo vị trí.

2. Hồ sơ thế nào là đủ. Báo cáo thử nghiệm phải ghi những thông tin gì; cách đối chiếu vật liệu nền, chiều dày, định mức, số lớp với thực tế; kết quả của tổ chức thử nghiệm nào được chấp nhận.

3. Đối chiếu tại hiện trường ra sao. Nhãn nhận biết tại vùng xử lý, số lô, và so sánh lượng vật liệu đã mua với diện tích nhân định mức.

4. Khi nào lấy mẫu. Mẫu đối chứng niêm phong lưu tại cơ sở; dấu hiệu nghi vấn nào thì phải lấy mẫu thử kiểm chứng, và ai chịu chi phí.

5. Việc nào cần chuyên gia. Cán bộ cấp xã kiểm tra theo danh mục hồ sơ và hiện trường. Nội dung kỹ thuật phức tạp được chuyển Sở Xây dựng hoặc viện chuyên ngành hỗ trợ.

6. Người kiểm tra được chuẩn bị thế nào. Tập huấn, sổ tay hiện trường, và về lâu dài là chuẩn năng lực cho người kiểm tra, như Anh và Úc đã làm.

7. Ai chịu trách nhiệm về điều gì. Chủ đầu tư, nhà cung cấp chịu trách nhiệm về tính trung thực của hồ sơ và chất lượng vật liệu. Cán bộ chịu trách nhiệm về việc kiểm tra đúng nội dung, đúng phương pháp đã được hướng dẫn.

Song song với hướng dẫn, cần nâng năng lực thử nghiệm mẫu vật liệu, nhất là ở phía Nam. Khi đó, việc khắc phục theo lộ trình đến năm 2028 sẽ không bị nghẽn ở khâu chờ kết quả thử nghiệm.

Kết luận: quy chuẩn đã có, còn thiếu công cụ để kiểm tra

Việt Nam đã có QCVN 06:2022/BXD với các yêu cầu khá đầy đủ về vật liệu và cấu kiện ngăn cháy, chống cháy. Điều còn thiếu là hướng dẫn để người hậu kiểm biến các yêu cầu đó thành việc kiểm tra cụ thể. Cắt giảm thủ tục tiền kiểm là đúng hướng, nhưng chỉ an toàn khi hậu kiểm đủ mạnh để thay thế.

Kinh nghiệm của Anh, Úc, Mỹ cho thấy cái giá của việc sửa hệ thống sau một thảm họa lớn hơn rất nhiều so với việc sửa trước. Một bộ hướng dẫn kiểm tra, một cuốn sổ tay hiện trường và một đợt tập huấn sẽ bảo vệ cùng lúc người sử dụng công trình, chủ đầu tư làm ăn ngay thẳng và cán bộ làm đúng nhiệm vụ.

Bài viết thể hiện ý kiến riêng của MIVIKO, không đại diện cho quan điểm của cơ quan quản lý nhà nước hay tổ chức nào khác. Nội dung được tổng hợp từ các nguồn công khai, mang tính tham khảo. Các vụ việc được nêu theo thông tin của cơ quan chức năng và báo chí tại thời điểm đăng tải.

Vũ Tiến Dũng

Giám đốc Công ty TNHH Hóa chất xây dựng & Công nghiệp MIVIKO

www.miviko.vn