Ảnh minh họa tạo bởi AI.
Từ quản lý chất lượng đến quản lý hiệu quả năng lượng
Trong nhiều năm, chất lượng vật liệu xây dựng (VLXD) chủ yếu được đánh giá thông qua các chỉ tiêu về cường độ, độ bền, khả năng chống thấm, an toàn và mức độ phù hợp với tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật. Đây vẫn là những yêu cầu nền tảng, nhưng trước áp lực tiết kiệm năng lượng và giảm phát thải, cách tiếp cận trong quản lý vật liệu đang mở rộng sang một khía cạnh khác: Khả năng tác động đến hiệu quả sử dụng năng lượng của công trình.
Thực tế, năng lượng tiêu thụ trong quá trình vận hành công trình không chỉ phụ thuộc vào thiết bị, hệ thống điều hòa hay chiếu sáng, mà còn chịu ảnh hưởng đáng kể từ lớp vỏ bao che. Kính, mái, tường, sơn phủ và vật liệu cách nhiệt quyết định một phần lượng nhiệt truyền vào hoặc thoát ra khỏi công trình. Nếu lựa chọn vật liệu không phù hợp, hệ thống điều hòa phải hoạt động nhiều hơn để duy trì nhiệt độ, kéo theo chi phí điện và phát thải trong suốt thời gian khai thác.
Vấn đề đặt ra là thị trường cần có dữ liệu kỹ thuật thống nhất để nhận diện và so sánh khả năng kiểm soát nhiệt của sản phẩm. Trước đây, các thông tin này thường nằm trong tài liệu kỹ thuật riêng của nhà sản xuất, cách thể hiện và mức độ chi tiết chưa đồng đều, khiến chủ đầu tư, tư vấn thiết kế và người mua khó có căn cứ đối chiếu giữa các sản phẩm cùng loại.
Việc triển khai dán nhãn năng lượng đối với VLXD theo Thông tư 81/2026/TT-BXD ngày 04/11/2026, vì vậy có ý nghĩa như một bước chuyển trong quản lý. Thay vì chỉ quan tâm sản phẩm có đáp ứng yêu cầu chất lượng hay không, cơ quan quản lý và thị trường có thêm công cụ nhận diện đặc tính nhiệt thông qua những thông số được thử nghiệm, công bố theo phương pháp thống nhất. Đây là cơ sở để từng bước đưa tiêu chí hiệu quả năng lượng vào quá trình sản xuất, kinh doanh và lựa chọn vật liệu.
Điểm đáng chú ý là các chỉ số trên nhãn được lựa chọn theo đặc tính của từng nhóm sản phẩm. Với kính xây dựng, hệ số truyền năng lượng mặt trời tổng cộng (g-value) phản ánh khả năng năng lượng mặt trời đi qua kính vào không gian bên trong; với sơn tường và bề mặt mái kim loại, chỉ số phản xạ năng lượng mặt trời (SRI) thể hiện khả năng phản xạ bức xạ và hạn chế bề mặt hấp thụ nhiệt; còn hệ số dẫn nhiệt (λ) cho biết khả năng truyền nhiệt của vật liệu cách nhiệt, vật liệu xây không nung và tấm trần, vách ngăn.
Các thông số này giúp thị trường có thêm căn cứ định lượng, thay vì chỉ dựa vào những mô tả chung như cách nhiệt tốt, chống nóng hay tiết kiệm năng lượng. Tuy nhiên, không thể dùng một chỉ số để xếp hạng tất cả vật liệu hoặc kết luận sản phẩm có giá trị thấp, cao là tốt trong mọi trường hợp. Việc lựa chọn còn phụ thuộc vào cấu tạo công trình, điều kiện khí hậu, hướng công trình, độ dày vật liệu và yêu cầu sử dụng cụ thể.
Cũng cần phân biệt, nhãn năng lượng phản ánh đặc tính nhiệt của sản phẩm, không phải chứng nhận toàn diện về tính xanh, mức phát thải carbon hay tác động môi trường trong toàn bộ vòng đời. Dù vậy, đây là một mắt xích quan trọng trong hệ thống công cụ quản lý vật liệu theo hướng bền vững, bởi hiệu quả năng lượng của công trình phải được xem xét ngay từ khâu lựa chọn vật liệu và thiết kế.
Từ năng lực công nghệ đến dữ liệu sản phẩm
Với doanh nghiệp sản xuất và nhập khẩu, yêu cầu dán nhãn năng lượng không đơn thuần là bổ sung một công đoạn in ấn trên bao bì. Thay đổi lớn hơn nằm ở việc phải chứng minh, quản lý và duy trì tính chính xác của các thông số kỹ thuật được công bố.
Trước hết, doanh nghiệp cần rà soát toàn bộ danh mục sản phẩm thuộc phạm vi điều chỉnh, xác định rõ từng dòng sản phẩm, mã nhận diện, cấu tạo và đặc tính kỹ thuật. Đây là công việc quan trọng bởi cùng một nhóm vật liệu nhưng khác biệt về nguyên liệu, lớp phủ, cấu tạo hoặc công nghệ sản xuất có thể dẫn đến kết quả đặc tính nhiệt khác nhau. Nếu quản lý sản phẩm chưa chặt chẽ, doanh nghiệp dễ gặp khó khăn trong việc xác định mẫu thử đại diện và đối chiếu kết quả thử nghiệm với sản phẩm lưu thông trên thị trường.
Tiếp theo là chuẩn bị năng lực thử nghiệm và kiểm soát chất lượng. Doanh nghiệp cần xây dựng kế hoạch lấy mẫu, thử nghiệm theo đúng phương pháp áp dụng cho từng nhóm vật liệu; đồng thời chủ động phối hợp với các phòng thử nghiệm có phạm vi năng lực phù hợp. Đối với kết quả thử nghiệm từ nước ngoài, việc đáp ứng yêu cầu công nhận theo ISO/IEC 17025 và các thỏa thuận thừa nhận lẫn nhau có liên quan cũng là vấn đề cần được tính đến.
Đặc biệt, kết quả thử nghiệm chỉ có ý nghĩa khi phản ánh đúng chất lượng sản phẩm được sản xuất và đưa ra thị trường. Do đó, doanh nghiệp cần tăng cường kiểm soát nguyên liệu đầu vào, tỷ lệ phối trộn, lớp phủ, quy trình sản xuất và các yếu tố có thể làm thay đổi đặc tính nhiệt. Việc thay đổi công thức, cấu tạo hoặc công nghệ mà không đánh giá lại ảnh hưởng đến thông số công bố có thể dẫn đến rủi ro về tính nhất quán giữa hồ sơ và sản phẩm thực tế.
Một yêu cầu khác là xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu sản phẩm. Hồ sơ thử nghiệm, mã sản phẩm, thông số công bố, tiêu chuẩn áp dụng và thông tin truy xuất cần được lưu trữ, cập nhật đồng bộ giữa bộ phận kỹ thuật, quản lý chất lượng, sản xuất và kinh doanh. Đây không chỉ là điều kiện phục vụ công bố nhãn, mà còn giúp doanh nghiệp kiểm soát rủi ro khi cơ quan quản lý tiến hành kiểm tra, lấy mẫu đối chứng.
Về lộ trình, nhóm vật liệu thứ nhất bắt buộc dán nhãn từ ngày 01/01/2029, nhóm thứ hai từ ngày 01/01/2031. Khoảng thời gian chuẩn bị này cần được doanh nghiệp sử dụng để đánh giá khoảng cách giữa năng lực hiện tại với yêu cầu mới, lập kế hoạch thử nghiệm, đầu tư thiết bị hoặc điều chỉnh quy trình sản xuất. Việc chủ động công bố, dán nhãn tự nguyện trước thời điểm bắt buộc cũng có thể giúp doanh nghiệp sớm hoàn thiện hệ thống dữ liệu và thăm dò phản ứng thị trường.
Đối với các doanh nghiệp quy mô nhỏ, chi phí thử nghiệm, khả năng tiếp cận phòng thử nghiệm và nhân lực quản lý dữ liệu có thể là những trở ngại đáng kể. Nếu thiếu sự chuẩn bị, doanh nghiệp không chỉ đối mặt với chi phí tuân thủ tăng lên mà còn có nguy cơ bị động trong kế hoạch sản xuất, phân phối khi lộ trình bắt buộc có hiệu lực. Vì vậy, việc tăng cường kết nối giữa doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng, đơn vị thử nghiệm và cơ quan quản lý sẽ có ý nghĩa thiết thực, nhất là trong chia sẻ thông tin tiêu chuẩn, hướng dẫn kỹ thuật và nâng cao năng lực kiểm chứng.
Thay đổi cạnh tranh và quyết định lựa chọn vật liệu
Khi thông tin đặc tính nhiệt được chuẩn hóa, dán nhãn năng lượng có thể tác động trực tiếp đến cách thức cạnh tranh trên thị trường VLXD. Trước đây, giá bán, thương hiệu, độ bền và khả năng đáp ứng tiến độ thường là những yếu tố nổi bật trong quyết định mua hàng. Thời gian tới, đối với các sản phẩm thuộc danh mục, khả năng kiểm soát nhiệt và dữ liệu chứng minh đặc tính này sẽ trở thành một tiêu chí bổ sung.
Điều đó tạo áp lực đổi mới đối với nhà sản xuất. Doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào quảng cáo về khả năng chống nóng hay cách nhiệt, mà cần có số liệu thử nghiệm để chứng minh. Những đơn vị đầu tư sớm vào công nghệ phủ bề mặt, kính kiểm soát bức xạ, vật liệu cách nhiệt hoặc cải tiến cấu tạo sản phẩm có cơ hội tạo khác biệt bằng hiệu năng được lượng hóa.
Tuy nhiên, nhãn năng lượng không đồng nghĩa với việc sản phẩm có chỉ số tốt hơn sẽ luôn được lựa chọn. Chẳng hạn, kính có khả năng hạn chế truyền nhiệt mặt trời cần được xem xét cùng yêu cầu chiếu sáng tự nhiên, tầm nhìn và thiết kế mặt đứng; vật liệu có hệ số dẫn nhiệt thấp cần được đánh giá cùng độ bền, khả năng chống ẩm, an toàn cháy và điều kiện thi công. Một sản phẩm có đặc tính nhiệt phù hợp nhưng không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật khác của công trình cũng không thể được xem là lựa chọn tối ưu.
Đối với doanh nghiệp nhập khẩu, quy định dán nhãn đặt ra yêu cầu minh bạch tương tự hàng sản xuất trong nước. Nhà nhập khẩu cần làm việc chặt chẽ hơn với nhà sản xuất nước ngoài để tiếp cận hồ sơ kỹ thuật, kết quả thử nghiệm và thông tin nhận diện sản phẩm. Điều này có thể làm tăng chi phí chuẩn bị hồ sơ, thử nghiệm và quản lý hàng hóa, nhưng đồng thời góp phần tạo mặt bằng thông tin chung, hạn chế lợi thế cạnh tranh dựa trên việc thiếu minh bạch về chất lượng giữa hàng nhập khẩu và sản phẩm nội địa.
Về phía thị trường, đây là cơ hội để các nhà sản xuất trong nước khẳng định năng lực thông qua dữ liệu kỹ thuật có thể kiểm chứng. Tuy nhiên, lợi thế không tự động thuộc về doanh nghiệp nội địa. Nếu chậm đầu tư công nghệ, thiếu năng lực thử nghiệm hoặc không kiểm soát được chất lượng ổn định, doanh nghiệp trong nước có thể gặp bất lợi trước những nhà cung cấp đã có hệ thống quản lý và dữ liệu sản phẩm hoàn thiện.
Đối với chủ đầu tư, tư vấn thiết kế và người sử dụng, nhãn năng lượng cung cấp thêm căn cứ lựa chọn vật liệu phù hợp với điều kiện vận hành công trình. Thay vì chỉ so sánh giá mua ban đầu, việc lựa chọn có thể tính đến khả năng giảm truyền nhiệt, hạn chế hấp thụ bức xạ và tác động đến nhu cầu làm mát trong quá trình sử dụng. Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa đối với công trình thương mại, văn phòng, nhà ở và các công trình có diện tích mái, kính, tường bao che lớn.
Dù vậy, hiệu quả tiết kiệm năng lượng không thể được xác định chỉ từ nhãn của một sản phẩm riêng lẻ. Cần đặt thông số vật liệu trong mối tương quan với thiết kế tổng thể, cấu tạo lớp vỏ công trình, giải pháp che nắng, thông gió và hệ thống kỹ thuật. Khi được tích hợp ngay từ giai đoạn thiết kế, dữ liệu nhãn năng lượng mới phát huy đầy đủ giá trị, giúp lựa chọn vật liệu dựa trên hiệu quả sử dụng thay vì chỉ căn cứ vào giá thành.
Có thể thấy, dán nhãn năng lượng đang mở ra một bước chuyển trong quản lý và phát triển thị trường VLXD. Giá trị cốt lõi không nằm ở việc gia tăng thêm một thủ tục đối với doanh nghiệp, mà ở việc hình thành hệ thống thông tin kỹ thuật minh bạch, tạo động lực cải tiến sản phẩm và hỗ trợ lựa chọn vật liệu có hiệu quả năng lượng phù hợp.
Để chính sách đi vào thực chất, bên cạnh trách nhiệm chủ động của doanh nghiệp, cần tiếp tục hoàn thiện năng lực thử nghiệm, bảo đảm tính thống nhất của phương pháp đo, tăng cường kiểm tra thông tin công bố và nâng cao nhận thức của chủ đầu tư, tư vấn thiết kế. Khi dữ liệu đặc tính nhiệt trở thành một tiêu chí quen thuộc trong quyết định đầu tư và mua sắm, dán nhãn năng lượng sẽ không chỉ là yêu cầu tuân thủ, mà còn trở thành động lực thúc đẩy đổi mới công nghệ và chuyển dịch xanh của ngành VLXD.
►Toàn văn Thông tư số 81/2026/TT-BXD