Tuy nhiên, bài toán này chỉ thực sự có lời giải khi các nút thắt về cơ chế và thị trường tiêu thụ được tháo gỡ.
Biến phế thải thành vật liệu
Những ngày giữa tháng 8, tại khu đất rộng 6,5ha gần nút giao Pháp Vân - Cầu Giẽ (TP Hà Nội) do Công ty CP Dịch vụ sản xuất Toàn Cầu quản lý, không khí làm việc rất khẩn trương, hối hả.
Nghiền chất thải rắn xây dựng tại bãi tập kết của Công ty CP Dịch vụ sản xuất Toàn Cầu.
Các đoàn xe tải trọng lớn được cấp phép nghiền tái chế ra vào liên tục, chở theo hàng nghìn khối gạch vỡ, bê tông và đất thải dồn về từ các công trường giải phóng mặt bằng khu vực nội đô.
Tại khu vực trung tâm bãi, hệ thống dây chuyền, máy nghiền phân loại đang vận hành hết công suất, đưa những khối phế thải vào quy trình nghiền sàng, rã ra thành các cỡ đá và nguyên liệu tái chế khác nhau. Để hạn chế ảnh hưởng môi trường, hệ thống phun nước dập bụi cũng hoạt động liên tục.
Ông Nguyễn Ngọc Tuấn, Phó giám đốc Công ty CP Dịch vụ sản xuất Toàn Cầu cho biết, ngay từ khi TP Hà Nội có chủ trương xã hội hóa xử lý chất thải rắn xây dựng công ty Toàn Cầu xác định "biến phế thải thành tài nguyên".
Công ty đã đầu tư dây chuyền, máy móc từ châu Âu, trong đó có máy nghiền Rubble Master của LB Đức, đáp ứng tiêu chuẩn môi trường cao, độ ồn, bụi phát sinh thấp, phù hợp với điều kiện thi công trong khu vực đô thị.
Ngoài xử lý tại bãi tập kết, các thiết bị này có thể đưa vào gần công trình để phế thải bê tông, gạch vỡ được nghiền ngay tại chỗ, qua đó giảm công tác vận chuyển và áp lực cho bãi chôn lấp.
Thời gian qua, trên địa bàn TP Hà Nội đồng loạt triển khai giải phóng mặt bằng hơn 1.400 dự án hạ tầng giao thông và chỉnh trang đô thị khiến lượng chất thải rắn xây dựng tăng mạnh.
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, mỗi ngày, trên địa bàn TP Hà Nội phát sinh khoảng 3.000 - 3.400 tấn chất thải rắn xây dựng. Khoảng 90% chất thải này là vật liệu vô cơ có tính trơ cao, mang lại khả năng tái chế và sử dụng. Song, phần lớn công nghệ nghiền trên địa bàn đang dừng ở mức cơ học đơn giản để làm vật liệu san nền.
Tỷ lệ tái chế vẫn còn thấp
Ông Nguyễn Quang Hiệp, Viện trưởng Viện Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng) cho biết, chất thải rắn xây dựng là nguồn tài nguyên thứ cấp rất quan trọng của ngành Xây dựng. Thành phần chủ yếu là bê tông, gạch, đá, vữa... có thể tái chế làm cốt liệu cho bê tông, vật liệu san lấp, nền đường và nhiều sản phẩm vật liệu xây dựng khác.
Hà Nội đang triển khai 1.400 dự án hạ tầng, phát sinh đến 3.400 tấn chất thải rắn xây dựng mỗi ngày.
Tuy nhiên, tỷ lệ tái chế tại Việt Nam nói chung và TP Hà Nội nói riêng còn thấp, phần lớn vẫn chưa được được sử dụng hiệu quả.
Theo ông Hiệp, nguyên nhân chủ yếu là do chất thải rắn xây dựng chưa được phân loại tại nguồn, hạ tầng thu gom và tái chế còn thiếu; hệ thống định mức, hướng dẫn kỹ thuật chưa hoàn thiện; thị trường tiêu thụ vật còn hạn chế, khiến doanh nghiệp chưa mạnh dạn đầu tư.
Ông Nguyễn Ngọc Tuấn, Phó giám đốc Công ty CP Dịch vụ sản xuất Toàn Cầu cũng chia sẻ, rào cản lớn nhất hiện nay là nguồn chất thải xây dựng phục vụ tái chế chưa ổn định và chưa được quản lý theo chuỗi.
Theo ông Tuấn, do áp lực chi phí vận chuyển, xử lý, cùng ý thức chấp hành pháp luật của một số chủ nguồn thải còn hạn chế, nạn đổ thải tràn lan vẫn diễn ra phức tạp. Cùng đó, các chủ đầu tư, nhà thầu xây dựng chưa mạnh dạn đưa sản phẩm tái chế vào các hạng mục phù hợp như san lấp, lát nền, nền đường.
"Cơ chế đặt hàng, tiêu chuẩn kỹ thuật, đơn giá dịch vụ xử lý và đầu ra cho sản phẩm tái chế cũng cần tiếp tục hoàn thiện để doanh nghiệp yên tâm đầu tư lâu dài", ông Tuấn nói.
Cần có chính sách, cơ chế đủ mạnh
Thời gian qua, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn về vật liệu tái chế từ chất thải rắn xây dựng, như tiêu chuẩn về cốt liệu tái chế cho bê tông, cấp phối tái chế làm lớp móng đường và vật liệu san lấp.
Song, để chất thải rắn xây dựng trở thành nguồn tài nguyên trong mô hình kinh tế tuần hoàn, theo ông Nguyễn Quang Hiệp, cần có các cơ chế, chính sách đủ mạnh nhằm thúc đẩy đầu tư vào công nghệ và phát triển thị trường tiêu thụ.
Trước hết, cần quy định việc phân loại chất thải rắn xây dựng tại nguồn và hoàn thiện hệ thống thu gom, vận chuyển, xử lý đồng bộ để bảo đảm nguồn nguyên liệu ổn định cho các cơ sở tái chế; Có các chính sách ưu đãi về đất đai, tín dụng, thuế và hỗ trợ đổi mới công nghệ nhằm khuyến khích doanh nghiệp đầu tư các dây chuyền hiện đại, nâng cao chất lượng và giá trị của sản phẩm tái chế.
Ông Hiệp cũng cho rằng, Nhà nước cần đóng vai trò dẫn dắt thị trường thông qua việc ưu tiên, từng bước quy định tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế trong các công trình đầu tư công phù hợp với điều kiện kỹ thuật, kinh tế.
Khi thị trường hình thành và phát triển ổn định, chất thải rắn xây dựng sẽ trở thành nguồn nguyên liệu quan trọng, góp phần tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và thúc đẩy phát triển ngành Xây dựng theo hướng xanh, tuần hoàn và bền vững.
Ông Nguyễn Ngọc Tuấn cũng cho rằng, bài toán cốt lõi nằm ở việc tạo dựng thị trường đầu ra ổn định và cơ chế quản lý minh bạch cho doanh nghiệp. Việc quy định rõ tiêu chuẩn và cấp phép ứng dụng vật liệu tái chế vào các hạng mục như san lấp, nền đường, hạ tầng kỹ thuật hay kè chắn sẽ giúp vật liệu này có đầu ra ổn định.
Bên cạnh đó, cần ban hành đơn giá dịch vụ xử lý vật liệu tái chế hợp lý. Nếu đơn giá quá thấp hoặc đầu ra không ổn định, doanh nghiệp khó duy trì vận hành lâu dài.
Ông Tuấn cũng kiến nghị cơ quan chức năng cần siết chặt việc kiểm soát phương án thu gom, vận chuyển phế thải ngay từ khâu cấp phép phá dỡ, đồng thời nâng cao khung xử phạt. Đây là giải pháp nhằm chấm dứt nạn đổ thải trộm.
Theo ông Nguyễn Quang Hiệp, Viện trưởng Viện Vật liệu xây dựng, Viện đã triển khai nhiều nghiên cứu về công nghệ tái chế; chất thải rắn xây dựng tiêu chuẩn, đánh giá chất lượng và tư vấn chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp.
Thời gian tới, Viện sẽ tiếp tục thực hiện chỉ đạo của Bộ Xây dựng, phối hợp với các địa phương và doanh nghiệp để hoàn thiện cơ sở khoa học, tiêu chuẩn, chỉ dẫn kỹ thuật và các giải pháp công nghệ nhằm thúc đẩy sử dụng hiệu quả chất thải rắn xây dựng theo định hướng kinh tế tuần hoàn.