Trước mắt, thành phố định hướng hình thành các điểm tiếp nhận, xử lý tạm thời từ 3 đến 5 năm tại nhiều địa bàn; về lâu dài, xây dựng mạng lưới tái chế đồng bộ, biến phế thải thành nguồn vật liệu.
Khu xử lý, tái chế chất thải rắn xây dựng tại nút giao Pháp Vân – Cầu Giẽ do Công ty cổ phần Dịch vụ Sản xuất Toàn Cầu vận hành. Ảnh: Đức Duy
Cấp thiết bổ sung năng lực xử lý
Trong quá trình đô thị hóa, xây dựng và chỉnh trang hạ tầng, lượng chất thải rắn xây dựng phát sinh trên địa bàn Hà Nội ngày càng lớn. Trong khi đó, năng lực tiếp nhận, trung chuyển và xử lý chưa đáp ứng yêu cầu, khiến nguy cơ ùn ứ, đổ thải không đúng nơi quy định vẫn hiện hữu.
Thực tế này lý giải vì sao việc xử lý phế thải xây dựng đang được lãnh đạo thành phố đặc biệt quan tâm. Thực hiện ý kiến chỉ đạo của Thường trực Thành ủy, UBND thành phố yêu cầu các sở, ngành, địa phương khẩn trương rà soát tiến độ các dự án tiếp nhận, trung chuyển, xử lý, tái chế chất thải rắn xây dựng theo quy hoạch.
Theo Phó Trưởng phòng Quản lý Chất thải rắn (Sở Nông nghiệp và Môi trường Hà Nội Đặng Thành Vinh, việc hình thành các điểm tiếp nhận, xử lý tạm thời là giải pháp cần thiết trong giai đoạn chuyển tiếp, nhưng các điểm này phải được kiểm soát chặt về vị trí, công suất, môi trường và thời gian hoạt động; tuyệt đối không biến điểm tạm thành điểm xử lý kéo dài, thiếu kiểm soát.
Đây cũng là tinh thần trong chỉ đạo của UBND thành phố khi yêu cầu rà soát các quỹ đất công, đất bãi ven sông do cấp xã quản lý, chưa sử dụng để làm điểm tiếp nhận và xử lý tạm thời. Các vị trí phải thuận lợi giao thông, bảo đảm khoảng cách về tiếng ồn, vệ sinh môi trường đối với khu dân cư, an toàn thoát lũ và được phân bổ hợp lý giữa các khu vực để tiết kiệm chi phí vận chuyển. Hết thời gian sử dụng phải hoàn trả mặt bằng cho địa phương.
Trạm xử lý chất thải xây dựng di động tại công trường phá dỡ mặt bằng triển khai dự án đường vành đai 2,5. Ảnh: Đức Duy
Đáng chú ý, UBND thành phố đã thống nhất chủ trương cho phép UBND cấp xã xem xét quyết định thuê quỹ đất để sử dụng tạm thời, thời gian không quá 5 năm. Sở Nông nghiệp và Môi trường được giao hướng dẫn địa phương tổ chức thực hiện, cấp giấy phép môi trường cho tổ chức được thuê đất, đồng thời kiểm tra, giám sát việc quản lý, sử dụng đất và bảo đảm vệ sinh môi trường.
Đây là cơ sở để các địa phương như gồm Hồng Vân, Bát Tràng, Phù Đổng, Đa Phúc, Sóc Sơn, Phúc Thịnh, Đại Xuyên, Thư Lâm, Phú Xuyên... chủ động rà soát quỹ đất, lựa chọn vị trí phù hợp và mời gọi doanh nghiệp có năng lực tham gia xây dựng điểm xử lý tạm thời. Phó Chủ tịch UBND xã Sóc Sơn Trịnh Văn Duy cho biết, địa phương sẵn sàng bố trí quỹ đất phù hợp, nhưng cần có hướng dẫn thống nhất của thành phố để bảo đảm vừa giải quyết được nhu cầu xử lý phế thải, vừa không ảnh hưởng đến khu dân cư.
Đây là vấn đề không thể xem nhẹ. Bởi, một vị trí thuận lợi về giao thông nhưng nếu không bảo đảm khoảng cách với khu dân cư, thoát lũ hoặc kiểm soát bụi, tiếng ồn thì việc xử lý tạm thời có thể tạo ra điểm nóng môi trường mới. Do đó, lựa chọn địa điểm cần đi trước một bước, sau đó mới tính đến doanh nghiệp, công nghệ và công suất xử lý. Cách làm này cũng giúp các xã có căn cứ mời gọi nhà đầu tư, thay vì doanh nghiệp tự tìm địa điểm rồi mới đặt vấn đề xin các thủ tục liên quan.
Do chưa có nhiều điểm xử lý chất thải xây dựng nên người dân đổ trộm ra các trục đường. Ảnh: Đức Duy
Biến phế thải thành nguồn vật liệu
Giải pháp điểm xử lý tạm thời chỉ là bước đi trước mắt. Mục tiêu lâu dài của Hà Nội là hình thành hệ thống xử lý, tái chế chất thải rắn xây dựng theo quy hoạch, đồng thời tạo ra nguồn vật liệu tái chế phục vụ các dự án xây dựng trên địa bàn.
Dự án Khu xử lý chất thải tại xã Tiến Thắng có công suất giai đoạn 1 là 480 tấn/ngày, giai đoạn 2 là 960 tấn/ngày, thành phố yêu cầu các sở, ngành, địa phương hoàn thành sớm các quy trình triển khai để đưa dự án vào hoạt động trong quý I-2027. Tại xã Đông Anh, Nhà máy xử lý tái chế chất thải rắn xây dựng công suất 2.000 tấn/ngày được yêu cầu khẩn trương hoàn thiện thủ tục, bảo đảm khởi công trong 8-2026…
Những mốc thời gian cụ thể cho thấy yêu cầu của thành phố không dừng ở việc "đẩy nhanh" trên giấy. Các dự án phải có tiến độ rõ ràng; những trường hợp chậm triển khai phải được rà soát, làm rõ nguyên nhân và đề xuất xử lý.
Theo chuyên gia trong lĩnh vực môi trường và vật liệu xây dựng, điểm quyết định để tháo gỡ bài toán phế thải xây dựng là phải hình thành được thị trường cho sản phẩm tái chế. Nếu doanh nghiệp chỉ đầu tư dây chuyền xử lý nhưng sản phẩm đầu ra không có nơi tiêu thụ, hiệu quả kinh tế sẽ thấp và khó thu hút đầu tư lâu dài. Do vậy, thành phố Hà Nội cần đồng thời chuẩn hóa chất lượng vật liệu sau tái chế, xác định rõ nhóm sản phẩm có thể sử dụng trong san nền hoặc các mục đích xây dựng phù hợp; từ đó tạo niềm tin cho chủ đầu tư và nhà thầu. Khi đầu ra được bảo đảm, phế thải xây dựng mới thực sự chuyển từ "gánh nặng môi trường" thành nguồn tài nguyên.
Mặt bằng dự án đường Vành đai 4 trở thành điểm lý tưởng để đổ trộm chất thải xây dựng. Ảnh: Đức Duy
Định hướng này đã được UBND thành phố đặt ra khá rõ. Sở Xây dựng được giao khẩn trương hoàn thành hướng dẫn sử dụng vật liệu tái chế trong các công trình xây dựng; đồng thời xây dựng lộ trình tăng tỷ lệ sử dụng vật liệu tái chế trong các công trình sử dụng vốn nhà nước, có xem xét các công trình ngoài ngân sách. Đây chính là "đầu ra" quyết định đối với chuỗi tái chế. Khi vật liệu tái chế được đưa vào các công trình phù hợp, thành phố đồng thời đạt được nhiều mục tiêu: Giảm lượng chất thải phải xử lý cuối cùng, hạn chế khai thác vật liệu nguyên khai, giảm cự ly vận chuyển và bổ sung nguồn vật liệu cho các dự án….
Nhìn tổng thể, Hà Nội đang hình thành một cách tiếp cận mới đối với phế thải xây dựng như: Giải quyết ngay năng lực tiếp nhận trong ngắn hạn, đẩy nhanh dự án xử lý trong trung hạn và tạo thị trường vật liệu tái chế trong dài hạn. Điểm xử lý tạm thời 3-5 năm vì thế chỉ nên được xem là "khoảng đệm" trong thời gian chờ các dự án lớn hoàn thành. Các xã có quỹ đất phù hợp cần chủ động phối hợp với sở, ngành để lựa chọn vị trí; các cơ quan chuyên môn phải sớm hoàn thiện hướng dẫn; doanh nghiệp có năng lực được tạo điều kiện tham gia, nhưng phải đi cùng trách nhiệm bảo vệ môi trường.
Đặc biệt, sự chỉ đạo liên tục của lãnh đạo UBND thành phố cho thấy yêu cầu xử lý phế thải xây dựng hiện nay không còn là nhiệm vụ riêng của ngành môi trường. Đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến tiến độ các dự án đầu tư, nguồn cung vật liệu, chi phí xây dựng, trật tự đô thị và chất lượng môi trường sống.
Nếu các nhiệm vụ được triển khai đúng tiến độ, những điểm xử lý tạm thời sẽ giúp Hà Nội giải tỏa áp lực trước mắt; còn các dự án tái chế theo quy hoạch sẽ tạo nền tảng lâu dài để hình thành chuỗi xử lý - tái sử dụng. Khi đó, phế thải xây dựng không còn đơn thuần là thứ phải tìm nơi đổ bỏ, mà trở thành một nguồn vật liệu thứ cấp, góp phần giảm áp lực khai thác tài nguyên và phục vụ chính quá trình phát triển đô thị.