Nghị định 209/2026/NĐ-CP mở ra giai đoạn phát triển mới của ngành vật liệu xây dựng

Sau nhiều năm hoàn thiện khung pháp lý, ngành vật liệu xây dựng (VLXD) đang đứng trước một bước chuyển đáng chú ý khi Nghị định số 209/2026/NĐ-CP ngày 15/6/2026 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Xây dựng về quản lý VLXD được ban hành. Điều đáng quan tâm không chỉ nằm ở những quy định mới về quản lý nhà nước, mà ở thông điệp về một mô hình phát triển mới: VLXD không còn được nhìn nhận đơn thuần là sản phẩm phục vụ xây dựng công trình, mà là một mắt xích trong chuỗi phát triển bền vững, từ khai thác tài nguyên, sản xuất, lưu thông, sử dụng đến tái chế. Sự thay đổi này được kỳ vọng sẽ tác động sâu rộng đến chiến lược đầu tư, đổi mới công nghệ và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong giai đoạn chuyển đổi xanh.

Một lằn ranh mới của thị trường VLXD

Thị trường VLXD Việt Nam trong vài năm gần đây chứng kiến nhiều biến động chưa từng có. Sau giai đoạn chịu tác động từ đại dịch, đứt gãy chuỗi cung ứng và biến động giá nguyên nhiên liệu, ngành tiếp tục đối mặt với áp lực mới từ các yêu cầu giảm phát thải, sử dụng tài nguyên hiệu quả và nâng cao chất lượng công trình.

Song song với đó, nhiều thị trường xuất khẩu lớn đang từng bước đưa các tiêu chí môi trường vào hoạt động thương mại. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) của Liên minh châu Âu, các tiêu chuẩn công trình xanh, yêu cầu về hồ sơ môi trường sản phẩm (EPD), hay xu hướng mua sắm công xanh đang làm thay đổi cách thức đánh giá năng lực của doanh nghiệp VLXD. Nếu trước đây lợi thế chủ yếu đến từ quy mô sản xuất hoặc giá thành, thì nay yếu tố công nghệ, mức phát thải carbon, khả năng tái chế và tính minh bạch của sản phẩm ngày càng trở thành tiêu chí cạnh tranh quan trọng.

Trong bối cảnh đó, Nghị định số 209/2026/NĐ-CP không chỉ là văn bản hướng dẫn thi hành Luật Xây dựng về quản lý VLXD, mà còn phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy quản lý. Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận không còn giới hạn ở việc kiểm soát chất lượng của từng loại vật liệu sau khi đưa ra thị trường, mà hướng tới quản lý toàn diện hơn đối với quá trình phát triển ngành, gắn với quy hoạch tài nguyên, tiêu chuẩn kỹ thuật, bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.

Có thể xem đây là bước chuyển từ tư duy "quản lý sản phẩm" sang "quản trị thị trường", trong đó Nhà nước không chỉ đặt ra các yêu cầu đối với từng sản phẩm riêng lẻ mà còn định hình môi trường cạnh tranh theo hướng minh bạch, hiệu quả và bền vững.

Một thay đổi dễ nhận thấy của thị trường VLXD hiện nay là khái niệm chất lượng đang được mở rộng.

Nếu trước đây một sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật đã được xem là đủ điều kiện lưu thông, thì hiện nay các chủ đầu tư, đặc biệt là các dự án quy mô lớn hoặc công trình xanh, ngày càng quan tâm đến nhiều yếu tố khác như: nguồn gốc nguyên liệu, mức tiêu hao năng lượng trong sản xuất, khả năng tái chế sau khi sử dụng, tuổi thọ công trình và lượng phát thải carbon trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.

Điều này đồng nghĩa với việc doanh nghiệp không chỉ đầu tư vào dây chuyền để tạo ra sản phẩm đạt chuẩn, mà còn phải đầu tư cho hệ thống quản trị chất lượng, chuyển đổi số trong quản lý sản xuất, tối ưu sử dụng tài nguyên và từng bước giảm cường độ phát thải.

Đối với ngành xi măng, áp lực giảm hệ số clinker, sử dụng nhiên liệu thay thế và phát triển xi măng phát thải thấp sẽ ngày càng lớn. Ngành thép tiếp tục phải đẩy mạnh đổi mới công nghệ luyện kim, nâng cao tỷ lệ sử dụng thép phế liệu và tối ưu tiêu hao năng lượng. Trong khi đó, các doanh nghiệp sản xuất kính, gạch ốp lát hay vật liệu hoàn thiện cũng sẽ phải thích ứng với yêu cầu tiết kiệm năng lượng và đáp ứng các tiêu chí môi trường ngày càng khắt khe.

Ở góc độ này, Nghị định 209/2026/NĐ-CP tạo ra nền tảng pháp lý để định hướng thị trường vận hành theo các tiêu chí chất lượng cao hơn, thay vì chỉ giải quyết các vấn đề quản lý hành chính.

Cơ hội mở rộng cho vật liệu xanh và kinh tế tuần hoàn

Nếu doanh nghiệp sản xuất truyền thống chịu áp lực đổi mới, thì nhóm doanh nghiệp phát triển vật liệu xanh có thể xem đây là giai đoạn nhiều triển vọng.

Trong những năm gần đây, hàng loạt sản phẩm như: cát nghiền, bê tông sử dụng tro bay và xỉ hạt lò cao, gạch không nung, vật liệu tái chế từ chất thải xây dựng, bê tông phát thải thấp hay vật liệu cách nhiệt hiệu suất cao đã từng bước khẳng định vai trò trong ngành xây dựng. Tuy nhiên, tốc độ phát triển vẫn chưa tương xứng với tiềm năng do còn thiếu sự đồng bộ giữa chính sách, tiêu chuẩn kỹ thuật và thị trường tiêu thụ.

Khi quản lý VLXD được đặt trong mối quan hệ với sử dụng tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và kinh tế tuần hoàn, dư địa phát triển của các dòng vật liệu xanh sẽ được mở rộng hơn.

Đây cũng là xu hướng phù hợp với Chiến lược phát triển VLXD Việt Nam đến năm 2030, định hướng đến năm 2050, trong đó ưu tiên các sản phẩm có giá trị gia tăng cao, tiêu hao ít tài nguyên thiên nhiên và thân thiện với môi trường.

Về lâu dài, lợi thế cạnh tranh sẽ không chỉ thuộc về doanh nghiệp có quy mô lớn mà còn dành cho những đơn vị làm chủ công nghệ sản xuất sạch, chủ động nguồn nguyên liệu thay thế và đáp ứng các tiêu chí phát triển bền vững.

Một trong những vấn đề được đặt ra trong nhiều năm qua là sự tồn tại song song của các sản phẩm đạt tiêu chuẩn với những vật liệu không rõ nguồn gốc, chất lượng không ổn định hoặc chưa được kiểm soát đầy đủ.

Điều này không chỉ tạo ra cạnh tranh thiếu lành mạnh mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng công trình, an toàn sử dụng và niềm tin của thị trường.

Việc hoàn thiện khung pháp lý lần này được kỳ vọng sẽ góp phần nâng cao tính minh bạch trong hoạt động sản xuất, kinh doanh VLXD thông qua việc tăng cường trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường, hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn và cơ chế kiểm soát chất lượng.

Đối với doanh nghiệp làm ăn bài bản, đây là cơ hội để khẳng định thương hiệu và mở rộng thị phần. Ngược lại, những cơ sở sản xuất dựa chủ yếu vào lợi thế chi phí thấp nhưng chưa đáp ứng yêu cầu về chất lượng, môi trường và công nghệ sẽ chịu áp lực tái cơ cấu.

Đây cũng là tiền đề để thị trường từng bước chuyển dịch từ cạnh tranh bằng giá sang cạnh tranh bằng năng suất, chất lượng và đổi mới sáng tạo.

Ở góc độ doanh nghiệp, điều quan trọng nhất không phải là chờ đến khi các quy định được áp dụng đầy đủ, mà là chủ động xây dựng lộ trình chuyển đổi.

Trước hết là đầu tư công nghệ nhằm giảm tiêu hao nguyên, nhiên liệu và phát thải khí nhà kính. Tiếp theo là xây dựng hệ thống quản trị dữ liệu phục vụ truy xuất nguồn gốc, kiểm soát chất lượng và minh bạch thông tin sản phẩm. Đồng thời, cần tăng cường hợp tác với các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp công nghệ để phát triển các dòng vật liệu mới có giá trị gia tăng cao.

Trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh diễn ra đồng thời, khả năng thích ứng sẽ trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong những năm tới.

Từ quản lý hành chính đến kiến tạo phát triển

Mỗi lần hoàn thiện thể chế đều phản ánh một giai đoạn phát triển mới của thị trường. Nếu trước đây mục tiêu chủ yếu là quản lý hoạt động sản xuất và lưu thông VLXD, thì hiện nay yêu cầu đã mở rộng sang nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, giảm phát thải, thúc đẩy đổi mới công nghệ và nâng cao sức cạnh tranh của toàn ngành.

Ở góc nhìn đó, Nghị định 209/2026/NĐ-CP không chỉ là một văn bản quy phạm pháp luật hướng dẫn thi hành Luật Xây dựng mà còn là dấu hiệu cho thấy tư duy quản lý ngành VLXD đang chuyển từ kiểm soát sang kiến tạo phát triển.

Quá trình chuyển đổi này chắc chắn sẽ đặt ra không ít thách thức cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, trong bối cảnh các tiêu chuẩn xanh đang dần trở thành tấm vé để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, đây cũng là cơ hội để ngành VLXD Việt Nam tái cấu trúc theo hướng hiện đại hơn, sử dụng hiệu quả hơn các nguồn lực và nâng cao giá trị gia tăng.

Về dài hạn, doanh nghiệp nào sớm thích ứng với xu hướng quản trị mới, đầu tư cho công nghệ, minh bạch hóa thông tin và phát triển các dòng vật liệu phát thải thấp sẽ có nhiều lợi thế trong cạnh tranh, không chỉ ở thị trường trong nước mà còn trên thị trường quốc tế. Khi đó, giá trị của Nghị định 209/2026/NĐ-CP sẽ không chỉ được đo bằng những quy định cụ thể, mà bằng khả năng tạo lập một môi trường phát triển lành mạnh, nơi chất lượng, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững trở thành động lực tăng trưởng mới của ngành VLXD.