"Mảng xám" trong chuyển đổi xanh
Trong nỗ lực xanh hóa ngành vật liệu xây dựng, nhiều doanh nghiệp đã chủ động đi đầu trong việc đổi mới công nghệ và quy trình sản xuất. Công ty CP Eurowindow đã tập trung đầu tư hệ thống máy móc, dây chuyền hiện đại và kiểm soát chặt chẽ nguồn nguyên liệu đầu vào.
Với sự trợ lực của chính sách, nhiều doanh nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng đã mạnh dạn cải tiến, đầu tư dây chuyền sản xuất hiện đại nhằm hướng tới sản phẩm xanh.
Doanh nghiệp ưu tiên sử dụng các vật liệu an toàn, thân thiện với môi trường như: thanh profile uPVC tiêu chuẩn "Greenline" không chì, nhôm và gioăng có khả năng tái chế, cùng gỗ từ rừng trồng bền vững.
Ông Nguyễn Cảnh Hồng, Tổng giám đốc Eurowindow khẳng định, xanh hóa không còn là lựa chọn, mà là giấy thông hành bắt buộc cho các sản phẩm vật liệu xây dựng. Những chính sách khuyến khích hiện nay đã tạo ra "cú hích" mạnh mẽ, làm thay đổi trực tiếp chiến lược đầu tư sản xuất của doanh nghiệp.
Song, trong thực tế sản xuất, bức tranh "màu xanh" này vẫn còn những mảng "màu xám" thách thức.
Theo ông Hồng, Việt Nam hiện vẫn phụ thuộc lớn vào việc chuyển giao công nghệ từ nước ngoài. Việc nhập khẩu các dây chuyền đồng bộ đòi hỏi nguồn vốn đầu tư rất lớn, trong khi đội ngũ kỹ thuật trong nước vẫn cần thêm thời gian để làm chủ hoàn toàn các quy trình sản xuất phức tạp.
Đặc biệt, chi phí sản xuất đang là "điểm nghẽn" lớn nhất. Việc theo đuổi sản phẩm xanh đồng nghĩa với việc doanh nghiệp phải chấp nhận giá nguyên liệu đầu vào đắt đỏ và quy trình vận hành, kiểm soát nghiêm ngặt, dẫn đến giá thành sản phẩm khó cạnh tranh với vật liệu truyền thống.
Đồng quan điểm, ông Dương Văn Tú, đại diện Công ty TNHH Cách âm, cách nhiệt Phương Nam cho rằng, các chính sách thời gian qua đã phát đi tín hiệu rõ rệt, buộc doanh nghiệp phải rà soát lại toàn bộ chuỗi giá trị từ nguyên liệu, công nghệ đến phương thức tiếp cận thị trường.
Tuy nhiên, bên cạnh bài toán đầu tư, ông Tú nhấn mạnh, rào cản lớn đến từ phía thị trường tiêu thụ, bởi nhận thức của khách hàng về vật liệu xanh vẫn chưa đồng đều.
Dưới góc nhìn chuyên gia, TS.KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam phân tích, chi phí đầu tư ban đầu cho vật liệu xanh thường cao hơn từ 10 - 30% so với vật liệu truyền thống.
Trong khi đó, đa số các chủ đầu tư vẫn giữ thói quen tính toán lợi nhuận tức thời mà chưa chú trọng đến lợi ích kinh tế bền vững từ việc giảm chi phí vận hành trong dài hạn.
Bên cạnh đó, việc thiếu các tiêu chuẩn đồng bộ cho vật liệu mới đang đẩy các đơn vị tư vấn thiết kế vào thế khó, dễ gặp rủi ro trong công tác thẩm định, nghiệm thu và đặc biệt là đáp ứng các quy định về phòng cháy chữa cháy.
Theo ông Sơn, thói quen sử dụng vật liệu truyền thống đã ăn sâu vào tiềm thức, trong khi lực lượng nhân công hiện nay vẫn còn hạn chế về kỹ năng thi công các loại vật liệu mới, hiện đại.
Ngoài ra, chúng ta vẫn thiếu các quy định bắt buộc về tiêu chí xanh cho kiến trúc ở từng cấp độ; đồng thời, các chính sách khuyến khích sử dụng vật liệu xanh vẫn dừng lại ở mức vận động, chưa có chế tài cụ thể.
Cần "điểm tựa" chính sách
Theo các chuyên gia, để hiện thực hóa mục tiêu chuyển đổi từ sản xuất truyền thống sang sản xuất xanh, bên cạnh nội lực tự thân, cộng đồng doanh nghiệp đang rất cần những "cú hích" chính sách thực chất và đồng bộ.
Cơ chế ưu đãi cho vật liệu xanh phải đủ sức hấp dẫn và dễ dàng tiếp cận, thay vì chỉ dừng lại ở mức định hướng.
Ông Hồng kiến nghị, các Bộ, ngành cần sớm ban hành danh mục phân loại xanh cụ thể cho lĩnh vực vật liệu xây dựng. Đây sẽ là cơ sở pháp lý quan trọng để loại bỏ tình trạng "tự gắn mác xanh".
Xem xét miễn, giảm thuế nhập khẩu đối với máy móc, dây chuyền công nghệ xanh mà trong nước chưa sản xuất được.
Song song đó, việc áp dụng cơ chế khấu trừ thuế VAT hoặc hoàn thuế trực tiếp cho các dòng sản phẩm đạt chứng nhận xanh sẽ là "đòn bẩy" thiết thực giúp doanh nghiệp hạ giá thành, từ đó kích cầu tiêu dùng và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Nhận định chuyển đổi xanh là một hành trình dài hạn và tốn kém, ông Hồng cho rằng, Chính phủ nên cân nhắc thành lập Quỹ hỗ trợ chuyển đổi xanh hoặc triển khai các gói tín dụng với lãi suất ưu đãi cố định dài hạn.
Những nguồn lực tài chính ổn định này sẽ giúp doanh nghiệp yên tâm dồn lực vào công tác nghiên cứu và đổi mới công nghệ mà không phải chịu áp lực từ những biến động thất thường của lãi suất thị trường.
Bàn về các giải pháp tháo gỡ rào cản, TS.KTS Phan Đăng Sơn, Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam cho rằng, một trong những bước đi mang tính quyết định là thiết lập cơ chế bắt buộc đối với đầu tư công.
Theo đó, các công trình trụ sở cơ quan Nhà nước phải tiên phong đi đầu trong việc ứng dụng vật liệu xanh, đóng vai trò là "lực kéo" chủ đạo để kích cầu thị trường.
Nhà nước cũng cần áp dụng các đòn bẩy tài chính thiết thực hơn cho khu vực tư nhân, chẳng hạn như cơ chế cộng thêm hệ số sử dụng đất hoặc "thưởng" mật độ xây dựng đối với những công trình đạt chứng chỉ xanh.
Ông Sơn kiến nghị, Bộ Xây dựng cần sớm chủ trì công bố danh mục vật liệu hợp chuẩn thông qua việc xây dựng Thư viện Vật liệu xanh quốc gia. Đây sẽ là căn cứ pháp lý quan trọng để các kiến trúc sư tự tin chỉ định vật liệu vào bản vẽ thiết kế mà không còn lo ngại các rủi ro về thẩm định.
Để chính sách "tài chính xanh" thực sự phát huy hiệu quả, ông Dương Văn Tú cũng đề xuất, các cơ chế ưu đãi phải đủ sức hấp dẫn và dễ dàng tiếp cận thay vì chỉ dừng lại ở mức định hướng.
Cần có một hệ thống tiêu chuẩn rõ ràng để xác định đúng doanh nghiệp, sản phẩm "xanh", giúp các chính sách hỗ trợ đi đúng đối tượng, tránh tình trạng dàn trải.
Theo ông Tú, cần khuyến khích các chủ đầu tư tư nhân áp dụng tiêu chuẩn công trình xanh vào thực tế. Tăng cường truyền thông để thay đổi nhận thức của người tiêu dùng về giá trị bền vững, góp phần tạo ra một hệ sinh thái tiêu dùng xanh đồng bộ và bền vững.