Kết luận số 83-KL/TW: Chuyển từ lợi thế tài nguyên sang làm chủ công nghệ vật liệu

 

Tại Hội thảo, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương Phan Xuân Thủy nhấn mạnh về phát triển công nghiệp vật liệu không phải vấn đề riêng của một ngành mà liên quan đến mô hình tăng trưởng, cơ cấu công nghiệp và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Những năm qua, công nghiệp vật liệu trong nước đã từng bước phát triển, cơ bản đáp ứng nhu cầu về nhiều loại vật tư, nguyên liệu, đóng góp vào tăng trưởng, xây dựng hạ tầng, việc làm và xuất khẩu. Tuy nhiên, kết quả vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu phát triển.

Kết luận 83-KL/TW xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng và đặt ra yêu cầu chuyển từ khai thác lợi thế tài nguyên sang làm chủ công nghệ vật liệu; từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu; từ tham gia chuỗi cung ứng sang từng bước làm chủ các công đoạn có giá trị gia tăng cao.

Ông Phan Xuân Thủy đề nghị Hội thảo tập trung làm rõ tự chủ chiến lược trong công nghiệp vật liệu; xác định các vật liệu cần chủ động nghiên cứu, sản xuất, dự trữ và kiểm soát chuỗi cung ứng; đồng thời lựa chọn vật liệu ưu tiên trên cơ sở tiềm năng tài nguyên, năng lực công nghệ, nhu cầu thị trường, yêu cầu quốc phòng, an ninh và xu hướng dịch chuyển chuỗi giá trị.

Quản lý công nghiệp vật liệu theo toàn bộ chuỗi giá trị

Từ góc độ quản lý nhà nước, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương Nguyễn Ngọc Thành cho rằng điểm cốt lõi của Kết luận 83-KL/TW là chuyển từ cách phát triển tương đối riêng lẻ từng ngành, từng sản phẩm sang hình thành năng lực công nghiệp vật liệu quốc gia.

Năng lực này phải bao gồm đồng bộ các cấu phần từ nguyên liệu, nghiên cứu và phát triển công nghệ, sản xuất, tiêu chuẩn, thử nghiệm, kiểm định đến thị trường, tái chế và bảo đảm chuỗi cung ứng.

Theo ông Nguyễn Ngọc Thành, công nghiệp vật liệu cần được phát triển theo ba nhóm gồm vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai. Trong đó, vật liệu chiến lược cần được lựa chọn có trọng điểm, tập trung vào những vật liệu và công đoạn có ý nghĩa đối với khả năng tự chủ, các ngành công nghiệp chiến lược, công nghệ cao, năng lượng, quốc phòng, an ninh.

Một điểm đáng chú ý được ông Nguyễn Ngọc Thành nêu là không đồng nhất tự chủ với tự sản xuất toàn bộ. Tự chủ cần được hiểu là khả năng kiểm soát hoặc bảo đảm những khâu thiết yếu, hạn chế rủi ro phụ thuộc quá mức và duy trì khả năng ứng phó khi chuỗi cung ứng bị gián đoạn.

Theo đó, giải pháp có thể kết hợp sản xuất trong nước, đa dạng hóa nguồn nhập khẩu, hợp tác quốc tế, đầu tư ra nước ngoài, dự trữ, tái chế và phát triển vật liệu thay thế. Cách tiếp cận này giúp tập trung nguồn lực vào những công đoạn có ý nghĩa chiến lược, thay vì đặt mục tiêu tự cung cấp toàn bộ chuỗi bằng mọi giá.

Bên cạnh đó, ông Nguyễn Ngọc Thành cho rằng phát triển vật liệu phải xuất phát từ nhu cầu của các ngành sử dụng và thị trường đầu ra, nhất là các dự án lớn về kết cấu hạ tầng, đường sắt, năng lượng, cơ khí chế tạo, điện tử, bán dẫn, giao thông, kinh tế biển, quốc phòng, an ninh và y tế. Đây là nguồn cầu quan trọng để định hướng năng lực vật liệu trong nước và tạo thị trường đủ lớn, ổn định cho doanh nghiệp đầu tư dài hạn.

Ở góc độ nghiên cứu, PGS.TS Trần Quốc Tiến, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Vật liệu, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nhấn mạnh cần tiếp cận phát triển vật liệu tiên tiến theo hệ thống liên kết chặt chẽ giữa vật liệu – công nghệ – linh kiện, thiết bị – sản phẩm – thị trường.

Theo PGS.TS Trần Quốc Tiến, vật liệu không thể phát triển tách rời công nghệ ứng dụng; ngược lại, các ngành công nghiệp chiến lược cũng khó phát triển bền vững nếu thiếu nền tảng vật liệu phù hợp. Vì vậy, các chương trình nghiên cứu vật liệu cần được tổ chức theo mục tiêu công nghệ cụ thể, có lộ trình rõ ràng và gắn với nhu cầu của các ngành sản xuất.

Viện Khoa học Vật liệu đang tập trung vào bốn hướng gồm vật liệu và công nghệ bán dẫn; vật liệu đất hiếm và khoáng sản chiến lược; vật liệu năng lượng mới và hydro; vật liệu tiên tiến, lớp phủ chức năng và vật liệu phục vụ các ngành kinh tế - xã hội.