Ảnh minh họa tạo bởi AI.
Từ thiếu hụt cục bộ đến bài toán điều phối nguồn cung
Theo Thông báo số 470/TB-VPCP ngày 11/9/2026 về kết luận của Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Phạm Gia Túc tại buổi làm việc với Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam và một số doanh nghiệp xây dựng, Bộ Công Thương, Bộ NN&MT được giao chủ trì, phối hợp với Bộ Xây dựng, Bộ Tài chính và các địa phương tổng hợp, đánh giá nguồn cung vật liệu xây dựng (VLXD).
Đáng chú ý, các cơ quan liên quan được yêu cầu xây dựng Quy chế điều phối vật liệu liên vùng nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt cục bộ, hoàn thành trong tháng 9/2026. Cùng với đó là nghiên cứu hoàn thiện cơ chế khai thác các mỏ khoáng sản nhóm III, nhóm IV làm VLXD thông thường.
Động thái này cho thấy vấn đề nguồn vật liệu hiện không còn chỉ được nhìn nhận ở phạm vi từng địa phương. Với nhu cầu lớn từ các dự án hạ tầng giao thông, đô thị và đầu tư công, việc một khu vực thiếu vật liệu trong khi khu vực khác có nguồn cung nhưng chưa được kết nối hiệu quả có thể làm phát sinh thêm chi phí vận chuyển, kéo dài thời gian chuẩn bị vật liệu và ảnh hưởng tiến độ thi công.
Thực tế, nguồn đất, đá, cát phục vụ xây dựng có tính chất đặc thù bởi phụ thuộc vào điều kiện địa chất, vị trí mỏ, công suất khai thác, thủ tục cấp phép và năng lực vận chuyển. Vì vậy, nếu chỉ cân đối cung - cầu trong phạm vi địa giới hành chính, thị trường khó đạt được sự linh hoạt cần thiết, nhất là khi nhu cầu vật liệu tập trung cao tại một số dự án lớn.
Việc hình thành cơ chế điều phối liên vùng vì thế có thể được xem là bước chuyển từ quản lý nguồn cung theo địa phương sang quản lý theo chuỗi cung ứng và nhu cầu thực tế của thị trường.
Minh bạch giá phải đi cùng điều phối nguồn
Một điểm đáng chú ý khác trong chỉ đạo ngày 11/9 là yêu cầu đồng thời nâng chất lượng công bố giá VLXD.
Bộ Xây dựng được giao tăng cường đôn đốc các địa phương công bố kịp thời giá vật liệu, nhân công, máy thi công, giá xây dựng và định mức xây dựng; trong khi UBND các tỉnh, thành phố phải khảo sát, công bố giá định kỳ, kịp thời và sát với thị trường, khắc phục tình trạng công bố chậm hoặc chưa phản ánh đầy đủ mặt bằng giá thực tế.
Yêu cầu này có ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh giá vật liệu biến động có thể tác động trực tiếp đến tổng mức đầu tư, dự toán, giá gói thầu và hiệu quả thực hiện dự án. Khi giá công bố không theo kịp thị trường, khoảng cách giữa giá tham chiếu và giá giao dịch thực tế có thể tạo thêm khó khăn cho cả chủ đầu tư và nhà thầu.
Do đó, điều phối nguồn cung và minh bạch giá cần được xem là hai vấn đề có quan hệ chặt chẽ. Điều phối tốt sẽ giúp xác định rõ nguồn vật liệu, khả năng cung ứng và phạm vi phục vụ; còn hệ thống giá sát thị trường sẽ tạo cơ sở để các chủ thể xây dựng tính toán chi phí, lựa chọn nguồn cung và tổ chức thi công hiệu quả hơn.
Đặc biệt, Chính phủ yêu cầu nghiên cứu phương pháp xác định giá vật liệu tại mỏ đối với đá xây dựng, cát xây dựng, cát san lấp và đất san lấp theo cơ chế giao mỏ cho các tổ chức đủ năng lực khai thác, chế biến và cung ứng VLXD theo quy định của pháp luật về địa chất và khoáng sản.
Cần hình thành “bản đồ” cung - cầu vật liệu
Để cơ chế điều phối liên vùng thực sự phát huy hiệu quả, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở việc kết nối các địa phương, mà còn phải nắm được đầy đủ dữ liệu về nguồn cung và nhu cầu vật liệu.
Mỗi khu vực cần xác định rõ trữ lượng, công suất khai thác, năng lực cung ứng thực tế, chất lượng vật liệu, khoảng cách vận chuyển và nhu cầu theo từng nhóm dự án. Trên cơ sở đó, có thể hình thành phương án phân bổ nguồn vật liệu theo từng thời kỳ, nhất là đối với các dự án có nhu cầu lớn và tiến độ triển khai đồng thời.
Cách tiếp cận này cũng phù hợp với yêu cầu tăng cường quản lý thị trường VLXD trong thời gian qua. Trước đó, Chính phủ đã đặt vấn đề thiết lập cơ chế điều phối liên vùng trong quản lý nguồn cung đất, đá, cát phục vụ đầu tư công, đặc biệt các dự án hạ tầng trọng điểm, đồng thời yêu cầu xử lý tình trạng cục bộ, găm hàng để trục lợi.
Như vậy, Quy chế điều phối được yêu cầu hoàn thiện trong tháng 9 không nên chỉ dừng ở một cơ chế phối hợp hành chính giữa các địa phương. Về lâu dài, đây có thể là nền tảng để hình thành hệ thống quản trị nguồn vật liệu theo dữ liệu, trong đó các thông tin về mỏ, công suất, sản lượng, nhu cầu, giá và năng lực vận chuyển được cập nhật thường xuyên.
Đối với thị trường xây dựng, một cơ chế điều phối hiệu quả có thể tạo ra tác động tích cực trên nhiều phương diện. Trước hết, nguồn vật liệu được kết nối tốt hơn sẽ giúp giảm nguy cơ thiếu hụt cục bộ, nhất là tại những địa bàn tập trung nhiều dự án hạ tầng. Đồng thời, việc xác định rõ nguồn cung và giá vật liệu có thể hạn chế những biến động bất thường do tâm lý khan hiếm hoặc đứt gãy nguồn cung.
Đây cũng là điều kiện để nâng cao hiệu quả đầu tư công. Trong bối cảnh Chính phủ đang yêu cầu đẩy nhanh tiến độ giải ngân và hoàn thành các dự án giao thông trong năm 2026, Bộ Xây dựng đồng thời đang tập trung xử lý các vấn đề liên quan đến VLXD, định mức, đơn giá và quyết toán dự án.
Từ góc độ thị trường, điều quan trọng nhất là chuyển từ tư duy đến đâu tìm vật liệu đến đó sang chủ động dự báo nhu cầu và chuẩn bị nguồn cung từ sớm. Khi nhu cầu vật liệu của các dự án trọng điểm được xác định theo tiến độ, các địa phương có thể chủ động hơn trong quy hoạch khai thác, cấp phép, tổ chức vận chuyển và điều phối nguồn cung.
Về dài hạn, cùng với vật liệu truyền thống, việc thúc đẩy sử dụng vật liệu thay thế, vật liệu tái chế và các nguồn nguyên liệu thứ cấp cũng sẽ giúp giảm áp lực lên tài nguyên tự nhiên. Khi đó, bài toán cân đối thị trường không chỉ là có đủ vật liệu hay không, mà còn là sử dụng nguồn tài nguyên nào, ở đâu, với chi phí nào và theo phương thức bền vững ra sao.
Quy chế điều phối vật liệu liên vùng, nếu được thiết kế theo hướng dựa trên dữ liệu, minh bạch về nguồn cung - giá cả và gắn với tiến độ các dự án, sẽ góp phần hình thành thị trường VLXD chủ động và ổn định hơn. Đây cũng là tiền đề để ngành Xây dựng từng bước nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên, giảm chi phí logistics và hạn chế những điểm nghẽn vật liệu có thể tác động đến tiến độ và hiệu quả đầu tư.