Công nghiệp vật liệu, cơ khí chế tạo là nền tảng thực hiện mục tiêu phát triển

Phát triển hai ngành công nghiệp nền tảng 

Tại hội thảo, các đại biểu đã cung cấp những luận cứ, cơ sở khoa học và thực tiễn, phục vụ xây dựng, hoàn thiện hệ thống thể chế, cơ chế chính sách thúc đẩy phát triển hai ngành công nghiệp nền tảng này trong giai đoạn mới.

Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội Nguyễn Thanh Hải nhấn mạnh vị trí, vai trò của công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo trong giai đoạn phát triển mới.

Trong lịch sử phát triển của các quốc gia công nghiệp phát triển như Hoa Kỳ, Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí luôn được coi là nền tảng của nền sản xuất hiện đại. Đối với Việt Nam, công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí không chỉ là các ngành sản xuất thông thường mà còn là nền tảng để thực hiện các mục tiêu lớn của đất nước đến năm 2030 và năm 2045; là cơ sở để triển khai các chương trình, dự án chiến lược quốc gia như đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, điện hạt nhân, công nghiệp bán dẫn, công nghiệp quốc phòng, trung tâm dữ liệu quốc gia, hạ tầng số, năng lượng tái tạo và các ngành công nghệ chiến lược khác. 

Về những thành tựu đạt được của ngành công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo sau 40 năm đổi mới, bà Nguyễn Thanh Hải cho biết, công nghiệp vật liệu Việt Nam đã có bước phát triển quan trọng, hình thành tương đối đầy đủ hệ sinh thái sản xuất vật liệu từ vật liệu xây dựng, vật liệu kim loại, vật liệu hóa chất, vật liệu dệt may, vật liệu nhựa đến một số vật liệu công nghệ cao...

Với ngành công nghiệp cơ khí, đây là ngành công nghiệp gốc, giữ vai trò trung tâm trong việc chuyển hóa các nguồn lực vật chất thành máy móc, thiết bị, phương tiện sản xuất  và các sản phẩm phục vụ đời sống xã hội. Năng lực chế tạo trong nước từng bước được nâng lên, đặc biệt trong các lĩnh vực: Thiết bị xi măng; thiết bị nhiệt điện; thiết bị thủy điện; kết cấu thép siêu trường, siêu trọng; thiết bị dầu khí; thiết bị nâng hạ; đóng tàu; ô tô và linh kiện ô tô; một số thiết bị điện...

Theo Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, mặc dù có bước phát triển đáng kể nhưng nhìn tổng thể ngành vật liệu xây dựng và ngành cơ khí Việt Nam vẫn chưa thực sự trở thành ngành công nghiệp nền tảng của nền kinh tế. Phần lớn, nhận thức về vai trò của công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí chưa thực sự tương xứng với vai trò là ngành công nghiệp nền tảng và công nghiệp gốc; thiếu chiến lược tổng thể mang tính quốc gia; hệ thống thể chế, chính sách còn phân tán; thiếu cơ chế đủ mạnh để hình thành các doanh nghiệp dẫn dắt quốc gia; nguồn nhân lực chất lượng cao còn thiếu; hoạt động nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và thương mại hóa…

Cách tiếp cận mới 

Tại hội thảo, các đại biểu khẳng định sự cần thiết phải có nhận thức và cách tiếp cận mới về công nghiệp vật liệu, công nghiệp cơ khí, chế tạo, xem đây là các ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp gốc của nền kinh tế.

Trong tham luận về công nghệ vật liệu xây dựng, ông Phạm Văn Bắc, Phó Chủ tịch Hội Vật liệu xây dựng Việt Nam cho rằng, trong giai đoạn phát triển mới, ngành công nghiệp vật liệu xây dựng giữ vị trí then chốt, quyết định tiến trình đô thị hóa và hiện thực hóa hệ thống hạ tầng chiến lược quốc gia. Để bứt phá, chúng ta cần một nhận thức và cách tiếp cận mới: định vị công nghiệp vật liệu xây dựng là ngành công nghiệp nền tảng, gốc của nền kinh tế, chứ không đơn thuần là ngành phụ trợ.

Ông Phạm Văn Bắc dẫn các số liệu: tổng doanh thu hằng năm của ngành vật liệu xây dựng (bao gồm xi măng, sắt thép) đạt gần 47 tỷ USD, đóng góp khoảng 11% vào GDP quốc gia. Riêng nhóm sản phẩm vật liệu xây dựng phi kim loại đạt quy mô hơn 24 tỷ USD (chiếm gần 6% GDP). Sự vững chắc của ngành này là bệ đỡ trực tiếp thúc đẩy chuỗi cung ứng công nghiệp nặng nội địa, tạo động lực lan tỏa cho toàn bộ nhóm ngành xây dựng vốn đang chiếm tới 17,23% giá trị GDP cả nước. Các sản phẩm vật liệu xây dựng Việt Nam sản xuất ra không những đáp ứng đầy đủ nhu cầu trong nước mà còn xuất khẩu ra nước ngoài để thu về ngoại tệ cho đất nước.

Cũng theo Phó Chủ tịch Hội Vật liệu xây dựng Việt Nam, trong thời gian qua, một số chính sách pháp luật mới đã tập trung giải quyết các vấn đề thực tiễn đặt ra bao trùm các nội dung về khoáng sản làm vật liệu xây dựng; đầu tư dự án sản xuất vật liệu xây dựng bao gồm công nghệ sản xuất, tác động môi trường; chất lượng sản phẩm, hàng hoá vật liệu xây dựng; sử dụng vật liệu xây dựng trong công trình xây dựng; tái chế và phát triển vật liệu xây dựng mới, xanh, thân thiện môi trường.

Song muốn ngành vật liệu xây dựng phát triển theo hướng hiện đại, xanh, tiết kiệm tài nguyên, bảo vệ môi trường; phát triển theo hướng kinh tế số, kinh tế tuần hoàn, ngày càng hội nhập sâu với kinh tế thế giới thì chúng ta cần tiếp tục hoàn thiện chính sách pháp luật về vật liệu xây dựng, nghiên cứu xây dựng Luật về quản lý, phát triển vật liệu xây dựng. Ông Phạm Văn Bắc cho rằng, đây sẽ là nhiệm vụ quan trọng trong thời gian tới.

Nhiều ý kiến tại hội thảo cũng nhấn mạnh, trước yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, cần tập trung hoàn thiện đồng bộ thể chế, pháp luật, cơ chế, chính sách nhằm tạo bước đột phá trong phát triển công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí, chế tạo Việt Nam.

Phát biểu kết luận tại Hội thảo, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nhấn mạnh, quán triệt tư tưởng chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước và xuất phát từ yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới, các đại biểu tham dự Hội thảo đã thống nhất kiến nghị cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định. Trong đó sớm xây dựng và ban hành Chiến lược quốc gia về phát triển công nghiệp vật liệu, Chiến lược quốc gia về phát triển công nghiệp cơ khí, chế tạo trong giai đoạn mới, bảo đảm gắn kết chặt chẽ với các mục tiêu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, phát triển khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo, phát triển các ngành công nghệ chiến lược và nâng cao tính tự chủ của nền kinh tế.

Bên cạnh đó, rà soát toàn diện hệ thống pháp luật hiện hành, đề xuất sửa đổi bổ sung, hoàn thiện các quy định liên quan đến đầu tư, khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo, chuyển giao khoa học công nghệ, tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật, đấu thầu, chỉ định thầu, mua sắm công, thuế, tín dụng, công nghiệp hỗ trợ, phát triển vật liệu mới và cơ khí chế tạo công nghệ cao. Đặc biệt là cơ chế chính sách thu hút người tài, đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao và các nguồn lực vật chất lớn đang tồn tại trong xã hội.

Nghiên cứu các cơ chế đột phá để thúc đẩy nghiên cứu phát triển khoa học công nghệ đổi mới sáng tạo, thương mại hoá kết quả nghiên cứu, hình thành các trung tâm nghiên cứu vật liệu và cơ khí chế tạo trọng điểm quốc gia, hỗ trợ phát triển các phòng thí nghiệm hiện đại. Đồng thời, xây dựng cơ chế hỗ trợ và hình thành một số doanh nghiệp quốc gia dẫn dắt trong lĩnh vực vật liệu và cơ khí chế tạo, có năng lực nghiên cứu thiết kế, chế tạo tích hợp hệ thống và tham gia cạnh tranh quốc tế...

Phó Chủ tịch Quốc hội cũng nêu giải pháp về tăng cường liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học, chuyên gia và nhà khoa học nhằm hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo thực chất cho ngành công nghiệp vật liệu và công nghiệp cơ khí chế tạo, khắc phục tình trạng nghiên cứu xa rời nhu cầu thực tiễn của sản xuất và thị trường. Chú trọng phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt là đội ngũ kỹ sư vật liệu, kỹ sư cơ điện tử, chuyên gia robot, chuyên gia AI công nghiệp, chuyên gia tự động hoá, chuyên gia công nghệ chế tạo tiên tiến...