Ảnh minh họa
Hình thành chu kỳ tăng giá mới
Sau giai đoạn tương đối ổn định của năm 2025, thị trường vật liệu xây dựng (VLXD) đã bước vào một chu kỳ tăng giá mới với cường độ rõ rệt ngay từ quý I/2026. Chỉ riêng trong tháng 3/2026, hàng loạt nhóm vật liệu ghi nhận mức tăng đáng kể: xi măng tăng trên 7%, thép khoảng 2%, gạch lát gần 5%. Đáng chú ý hơn, nhóm vật liệu rời như cát, đá, gạch xây tăng mạnh từ 13,5% đến 23,3%, trong khi nhựa đường, vật liệu thiết yếu cho hạ tầng giao thông tăng tới gần 32%.
Diễn biến này cho thấy sự thay đổi về bản chất của thị trường. Nếu trước đây, biến động giá vật liệu thường mang tính chu kỳ ngắn hạn, phụ thuộc chủ yếu vào cung - cầu nội địa, thì hiện nay, các yếu tố chi phí đầu vào như năng lượng, khai thác, vận chuyển và cả biến động thị trường quốc tế đang đóng vai trò chi phối.
Đặc biệt, sự tăng giá mạnh của cát, đá, những vật liệu có tính địa phương cao, phản ánh rõ áp lực từ chi phí khai thác và vận chuyển. Khi nguồn cung ngày càng bị siết chặt bởi các quy định về môi trường và tài nguyên, trong khi nhu cầu tăng cao từ các dự án hạ tầng, thị trường vật liệu rơi vào trạng thái mất cân đối cục bộ.
Lan sang đầu tư công
Tác động rõ rệt nhất của biến động giá VLXD đang thể hiện tại khu vực đầu tư công, nơi sử dụng khối lượng vật liệu rất lớn, đặc biệt là trong các dự án hạ tầng giao thông.
Theo ước tính, với mức biến động giá VLXD và giá nhiên liệu như hiện nay, mức chi phí xây dựng trong thời gian ngắn đã tăng từ 1,91% đến 8,09%. Các công trình giao thông chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do phụ thuộc nhiều vào cát, đá và nhựa đường, những nhóm vật liệu đang có mức tăng cao nhất trên thị trường.
Hiện cả nước đang triển khai khoảng 44 dự án trọng điểm với tổng mức đầu tư khoảng 569.000 tỷ đồng. Trong đó, giá trị khối lượng chưa thi công còn khoảng 267.000 tỷ đồng. Với quy mô này, chỉ cần giá vật liệu tăng thêm vài phần trăm cũng có thể làm phát sinh chi phí lên tới hàng chục nghìn tỷ đồng.
Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia cho rằng rủi ro đội vốn không còn là kịch bản giả định, mà đã trở thành áp lực hiện hữu. Ông Tống Văn Nga - Chủ tịch Hội Vật liệu xây dựng Việt Nam nhận định, biến động giá vật liệu hiện nay mang tính “đa chiều”, không chỉ do cung - cầu mà còn chịu tác động đồng thời từ giá năng lượng, chính sách tài nguyên và chi phí logistics.
Theo ông Tống Văn Nga, điểm đáng lo ngại là cơ chế quản lý chi phí xây dựng hiện vẫn chưa theo kịp tốc độ biến động của thị trường. “Nếu đơn giá, định mức không được cập nhật kịp thời, các dự án đầu tư công sẽ rơi vào thế bị động, buộc phải điều chỉnh tổng mức đầu tư, hoặc kéo dài tiến độ, làm giảm hiệu quả sử dụng vốn”.
Cùng quan điểm, một số chuyên gia kinh tế xây dựng cho rằng cần nhìn nhận lại cấu trúc hợp đồng trong các dự án sử dụng vốn nhà nước. Việc duy trì phổ biến hợp đồng trọn gói trong bối cảnh giá vật liệu biến động mạnh có thể khiến rủi ro dồn về phía nhà thầu, từ đó phát sinh tình trạng thi công cầm chừng hoặc bỏ thầu.
Hiệu ứng dây chuyền rõ nét
Không dừng lại ở phạm vi ngành Xây dựng, biến động giá vật liệu đã bắt đầu lan sang các chỉ số kinh tế vĩ mô, đặc biệt là lạm phát và chi phí sinh hoạt.
Theo số liệu Cục Thống kê vừa công bố, CPI tháng 3/2026 tăng 1,23% so với tháng trước. Trong đó, nhóm nhà ở và VLXD tăng 0,77%, đóng góp 0,17 điểm phần trăm vào mức tăng chung. Tính chung quý I/2026, CPI tăng 3,51%, riêng nhóm này tăng tới 5,69%, mức cao nhất trong các nhóm hàng hóa và dịch vụ.
Đáng chú ý, giá vật liệu bảo dưỡng nhà ở tăng tới 12,26%, phản ánh tác động trực tiếp đến chi phí sinh hoạt của người dân. Khi chi phí sửa chữa, xây dựng nhà ở tăng cao, áp lực tài chính đối với các hộ gia đình cũng gia tăng.
Ở góc nhìn chuyên gia, ông Tống Văn Nga cho rằng đây là một “vòng xoáy chi phí” điển hình của nền kinh tế đang trong giai đoạn đẩy mạnh đầu tư hạ tầng. Khi giá vật liệu tăng, không chỉ các dự án công bị ảnh hưởng mà thị trường bất động sản và chi tiêu dân cư cũng chịu tác động lan tỏa.
“Điểm khác biệt của giai đoạn hiện nay là VLXD đã có độ ‘thẩm thấu’ rất sâu vào nền kinh tế. Biến động giá không còn dừng ở công trường, mà đi thẳng vào chi phí sinh hoạt và tâm lý thị trường”, ông Tống Văn Nga nhấn mạnh.
Kiểm soát hiệu quả biến động giá VLXD
Sự chuyển dịch vai trò của VLXD từ yếu tố đầu vào sang biến số vĩ mô đặt ra nhiều thách thức đối với công tác quản lý và điều hành.
Sự chuyển dịch vai trò của vật liệu xây dựng (VLXD) từ yếu tố đầu vào sang biến số vĩ mô đang đặt ra nhiều thách thức đối với công tác quản lý và điều hành.
Theo ông Tống Văn Nga, để kiểm soát hiệu quả biến động giá VLXD, cần bắt đầu từ khâu quản lý tài nguyên và quy hoạch ngành. Cần rà soát lại toàn bộ công tác quản lý tài nguyên, đặc biệt là hệ thống quy hoạch liên quan đến vật liệu xây dựng. Đồng thời, cần phát huy vai trò của cơ quan quản lý chuyên ngành, trong đó Bộ Xây dựng giữ vai trò nòng cốt trong việc xây dựng, điều phối quy hoạch phát triển các ngành vật liệu như xi măng, VLXD.
Khi có quy hoạch tổng thể và dữ liệu đầy đủ, cơ quan quản lý mới có thể xác định rõ nguồn cung và nhu cầu theo từng giai đoạn, từ đó phân bổ hợp lý, biết dùng vào đâu, dùng khi nào và với khối lượng bao nhiêu là phù hợp”, ông Tống Văn Nga nhấn mạnh.
Ông Tống Văn Nga cũng lưu ý, nếu thiếu một hệ thống quy hoạch đồng bộ và thường xuyên cập nhật, thị trường vật liệu sẽ dễ rơi vào tình trạng mất cân đối cục bộ, dẫn tới biến động giá bất thường, gây khó khăn cho cả doanh nghiệp và công tác điều hành vĩ mô.
Bên cạnh đó, cần ưu tiên ba nhóm giải pháp trọng tâm. Thứ nhất, nâng cao tính minh bạch và tần suất cập nhật giá vật liệu tại các địa phương, hạn chế độ trễ giữa giá công bố và giá thị trường; Thứ hai, hoàn thiện cơ chế điều chỉnh hợp đồng xây dựng theo hướng linh hoạt, bảo đảm chia sẻ rủi ro hợp lý giữa Nhà nước và nhà thầu; Thứ ba, đẩy mạnh phát triển vật liệu thay thế và vật liệu tái chế nhằm giảm phụ thuộc vào tài nguyên tự nhiên.
Ngoài ra, cần gắn quản lý giá vật liệu với chính sách năng lượng và logistics. Trong bối cảnh chi phí vận chuyển chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong giá thành, việc tối ưu hóa hạ tầng logistics có thể trở thành một đòn bẩy quan trọng để kiểm soát giá VLXD.
Những diễn biến mới nhất của thị trường cho thấy VLXD đã vượt ra khỏi vai trò truyền thống là yếu tố đầu vào của ngành Xây dựng. Với tác động lan tỏa tới đầu tư công, lạm phát và đời sống dân cư, VLXD đang dần trở thành một biến số có ý nghĩa trong điều hành kinh tế vĩ mô.
Trong bối cảnh các dự án hạ tầng quy mô lớn tiếp tục được triển khai, việc kiểm soát giá VLXD không chỉ là câu chuyện của riêng ngành Xây dựng, mà còn là một cấu phần quan trọng trong ổn định kinh tế vĩ mô. Như nhận định của ông Tống Văn Nga, “quản lý tốt thị trường vật liệu không chỉ giúp kiểm soát chi phí công trình, mà còn góp phần giữ ổn định mặt bằng giá và củng cố niềm tin thị trường”.